
Piotrkowice – Karmelitańskie Loreto
25 sierpnia, 2026
Pieśń duchowa: Strofa 29: „Odtąd już nigdy błoń zielona” – św. Jan od Krzyża | AUDIOBOOK
27 sierpnia, 2026
Prostota w religii i psychologii
Monika Koczwara
Kiedy dostałam propozycję napisania tego artykułu, długo zastanawiałam się, jak ugryźć temat prostoty w religii i psychologii. Chciałam, aby moje myśli układały się w podobną strukturę do zawartych w artykule, który napisałam o wdzięczności. Początkowo miałam w głowie inną koncepcję, ale wszystko zmieniło się w okolicy Bożego Narodzenia. Siedząc przy rodzinnym stole zastawionym obficie, patrząc na choinkę uginającą się od ozdób i prezenty piętrzące się pod nią, uderzyła mnie ilość: ilość potraw, planów, zakupów, obowiązków, spotkań. Mnogość wszystkiego, co „należy” wykonać, mieć, z czym „należy” zdążyć. Pomyślałam o przygotowaniach, od punktu do punktu, jak w dziecięcej łamigłówce – jeśli uda ci się połączyć wszystkie punkty właściwie, wyłoni się obrazek. A nagroda, która tutaj czeka, to idealny obraz świąt i ani chwili wytchnienia.
Przypomniałam sobie nerwową bieganinę już na kilka dni przed świętami, brak czasu, zapominanie o tym czy o tamtym. A gdzieś w tle tego świątecznego szaleństwa, konsumpcjonizmu i zmęczenia w ciszy i prostocie stajenki pojawia się maleńkie Dziecię. Cały świat obchodzi hucznie Jego urodziny od wielu wieków. Ale jakie przesłanie niesie tajemnica Bożego narodzenia? Czy mamy czas nad nim się zastanowić? Czy liczba potraw ma znaczenie? Czy zmęczenie przygotowaniami nie przysłania nam sedna i tajemnicy tych dni? Czy wyszukane dania, idealne dekoracje i prezenty nie zasłaniają prostoty prawdy o Bożym narodzeniu?
Wbrew temu, co dziś często się słyszy, Biblia nie komplikuje życia, nie ma na celu tylko zakazywania i nakazywania. Pismo Święte pełne jest przypowieści, psalmów i fragmentów ewangelii, które nie są jedynie religijną opowiastką czy legendą, ale bardzo konkretnym drogowskazem dla życia. Uczy, jak żyć, by nie zagubić sensu, relacji i siebie. Rytm dnia, roku liturgicznego, powtarzalność świąt i symboli daje człowiekowi stabilność i poczucie bezpieczeństwa.
Nasz organizm lubi rytmiczność i cykliczność, to jest wpisane w naszą biologię, wynika z naszej natury, od początku do końca życia. Jednocześnie Pismo Święte bardzo wyraźnie pokazuje, że nie to, ile posiadamy ani jak bardzo jesteśmy na świeczniku, decyduje o jakości życia. Kluczowe jest to, kim jesteśmy na co dzień, jakie mamy wartości i o co naprawdę warto się troszczyć.
„Nie martwcie się […] o jutro, bo jutrzejszy dzień sam o siebie martwić się będzie” (Mt 6, 34).
Te słowa są zachętą nie do bierności, ale do zaufania. Do życia tu i teraz. Do odpuszczenia nadmiernej kontroli. W świecie, który krzyczy: „szybciej, więcej, mocniej”, coraz mniej jest miejsca na bycie, a coraz więcej na posiadanie. A słowa te wskazują właśnie na to, by zakochać się w „dzisiaj”, doświadczyć chwili z bliskimi w pełni, bez zamartwiania, bez rozbiegania, w pełnym skupieniu.
W przypowieści o Marcie i Marii Jezus mówi wprost: „Marto, Marto, martwisz się i niepokoisz o wiele, a potrzeba mało albo tylko jednego” (Łk 10, 41–42). Ten sam motyw powraca w przypowieści o bogaczu i Łazarzu. Bogacz nie zostaje potępiony za to, że miał dużo. Tragedią było to, że w nadmiarze stracił zdolność widzenia drugiego człowieka. Zagubił wrażliwość i uważność. Łazarz leżał u jego bramy każdego dnia, a jednak pozostawał
niewidzialny. Nadmiar nie tylko męczy, ale i oddziela. Przypowieści, psalmy i ewangelie nieustannie wracają do jednego motywu: człowiek gubi się nie w braku, ale w nadmiarze.
Życie zakonne, w tym przepełnione duchowością życie karmelitańskich zakonników, od początku swojego istnienia opiera się na wdzięczności, ciszy, prostocie. Nie chodzi w niej o wielkie czyny ani o spektakularną świętość, lecz o wierne przeżywanie codzienności, takiej, jaka jest. Codzienność karmelitańska to rytm, powtarzalność, ograniczenie bodźców i niewielka liczba rzeczy.
Podczas zbierania materiałów do tego artykułu dwie postacie związane z Karmelem poruszyły moje serce w kontekście prostoty w życiu i podążania za nią: Święta Teresa od Dzieciątka Jezus (i jej mała droga) oraz Święty Jan od Krzyża.
Święta Teresa pokazała, że prostota jest drogą dla każdego. Jej mała droga polegała nie na heroicznych czynach, lecz na robieniu małych rzeczy z wielką miłością, przyjmowaniu własnej kruchości, rezygnacji z perfekcjonizmu duchowego: „Moja droga jest całkowicie prosta. To droga duchowego dziecięctwa”; „Nie mogę czynić wielkich rzeczy, więc ofiarowuję Bogu drobiazgi”. Jej duchowość była przepełniona zgodą na bycie nieidealną. Święta Teresa pokazywała, że najważniejsze jest bycie wiernym swoim wartościom, podążanie za nimi, a także bycie w codzienności. Nie życie w przyszłości i przeszłości, ale bycie obecnym każdego dnia w pełni.
Jeszcze bardziej prosto mówiła druga wspomniana postać związana z duchowością karmelitańską – Święty Jan od Krzyża. „Aby dojść do posiadania wszystkiego, nie chciej posiadać niczego” – nie jest to namowa do ucieczki od świata, ale wezwanie do wolności serca. Nadmiar rzeczy, ról, planów i oczekiwań odbiera zdolność wyboru. Jakże to mocno kojarzy się z dzisiejszymi czasami, gdy ludzie zagubieni w świecie szukają zaspokojenia wewnętrznej pustki. Chcą ją wypełnić przedmiotami, jedzeniem, używkami, seksualnością. A wystarczy się zatrzymać, odpuścić chęć posiadania, wyzbyć się jej, zaoferować najbliższym swoją obecność, dać sobie czas, dać sobie proste życie zgodne z naturą, jej rytmem i zasadami wiary.
Wiara pokazuje, że warto mieć spokojne, proste życie, nie kłopotać się nadmiernie tym, co nas jeszcze nie spotkało lub jest przeszłością. Nie martwić się jutrem, tylko być uważnym na dziś: „Nie martwcie się […] o jutro” (Mt 6, 34).
Jako psycholog i psychoterapeuta nie mogę wyzbyć się wrażenia, jak bardzo te zasady i prawdy są zgodne z naukami dzisiejszej psychologii, neuropsychologii i neurologii. Współczesna nauka coraz wyraźniej pokazuje, że ludzki układ nerwowy nie jest przystosowany do życia w ciągłym nadmiarze. Bardzo duży wpływ ma na nas przeciążenie, którego doświadczamy w życiu codziennym. Zabieganie, za dużo zajęć, przebodźcowanie – wszystko to ma wpływ na stan naszej psychiki oraz całego organizmu. Dla mnie mottem dzisiejszej psychoterapii jest: „Mniej znaczy więcej; im prościej, tym lepiej”.
Daniel Kahneman, laureat Nagrody Nobla, w swoich badaniach nad podejmowaniem decyzji pokazał, że ludzki umysł ma ograniczoną pojemność. Im więcej wyborów, informacji i bodźców, tym większe zmęczenie, rozdrażnienie i skłonność do błędów. Nadmiar nie zwiększa poczucia kontroli, ale – paradoksalnie – je obniża. W świecie, w którym każdego dnia musimy decydować o setkach drobiazgów, nasz układ nerwowy pozostaje w stanie ciągłego pobudzenia. Mózg nie ma czasu na regenerację. To właśnie z tego przeciążenia rodzą się stany lękowe, przewlekłe napięcie, zaburzenia snu, trudności z koncentracją, a z czasem również depresja i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne – część z nich coraz częściej obserwowana u dzieci. Psychologia i neuropsychologia coraz wyraźniej pokazują, że długotrwały stres, chaos poznawczy i nadmiar bodźców prowadzą do przeciążenia układu nerwowego – nadaktywności ciała migdałowatego, czyli struktury odpowiedzialnej za reakcję lękową, oraz osłabienia funkcji kory przedczołowej, która odpowiada za refleksję, dystans i podejmowanie decyzji. Człowiek zaczyna reagować automatycznie, impulsywnie, traci kontakt ze sobą i swoimi wartościami. W tym kontekście prostota przestaje być wyborem estetycznym czy duchowym ideałem. Staje się koniecznością biologiczną. Jest wyrazem największej troski o siebie i swój organizm.
Nic więc dziwnego, że wiele współczesnych nurtów psychoterapii promuje dziś prostotę jako podstawę zdrowia psychicznego. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) uczy redukcji sztywnych „muszę” i „powinienem”, które same w sobie bywają źródłem przeciążenia. Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) zachęca do wyboru kilku kluczowych wartości zamiast życia w rozproszeniu i ciągłej walce z własnymi emocjami. Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (TSR) zadaje jedno proste pytanie: Co wystarczy zmienić, żeby było choć trochę lepiej? W psychoterapii bardzo ważną rolę odgrywa też jasna konceptualizacja problemu, określenie celów i kontrakt terapeutyczny. Człowiek potrzebuje prostych ram, klarownych zasad i poczucia bezpieczeństwa. Nadmiar celów i technik działa tak samo jak nadmiar bodźców w życiu – prowadzi do chaosu i utraty sensu. Psychologia coraz częściej mówi to, co duchowość powtarza od wieków: nie wszystko naraz, nie wszystko dziś, zwolnij.
Steven C. Hayes, twórca terapii ACT, zwraca uwagę, że źródłem ludzkiego cierpienia nie są same trudne emocje czy myśli, ale próba nieustannej kontroli nad nimi. W jednym z często cytowanych fragmentów pisze: „Nie chodzi o to, by pozbyć się trudnych uczuć, lecz by robić to, co ważne, nawet gdy one są obecne”. ACT nie zachęca do walki ze sobą ani do perfekcyjnego „ogarnięcia” życia. Zachęca do uproszczenia kierunku i odpowiedzi na pytanie, co jest dla mnie naprawdę ważne, i do rezygnacji z tego, co mnie od tego oddala. Prostota w tym ujęciu nie jest brakiem ambicji, lecz świadomym wyborem jednej drogi zamiast dziesięciu naraz.
Podobny kierunek odnajdujemy w terapii CBT. Aaron T. Beck zauważył, że to nie same wydarzenia są źródłem naszego cierpienia, ale sposób, w jaki je interpretujemy. W praktyce terapeutycznej bardzo często okazuje się, że przeciążenie, napięcie i wypalenie nie wynikają z nadmiaru realnych obowiązków, ale z nadmiaru wewnętrznych „muszę”, „powinienem”, „nie wolno mi zawieść”. Dlatego w CBT tak dużą wagę przywiązuje się do jasnej konceptualizacji problemu, realistycznych celów i klarownego kontraktu terapeutycznego. Człowiek potrzebuje prostych zasad, ram i granic, by móc poczuć bezpieczeństwo i odzyskać sprawczość. Dlatego współczesna psychoterapia coraz częściej wraca do prostoty: do uczenia stawiania granic, mówienia o swoich potrzebach, odmawiania temu, co przekracza nasze zasoby, i godzenia się na to, że nie wszystko musi być zrobione idealnie. Mniej technik, mniej presji, mniej walki – więcej sensu, więcej obecności i więcej życia zgodnego z wartościami.
Warto zauważyć, że potrzeba prostoty nie dotyczy wyłącznie psychoterapii, ale także samego sposobu myślenia o świecie. Już w średniowieczu William Ockham sformułował zasadę znaną dziś jako „brzytwa Ockhama”: „Nie należy mnożyć bytów ponad konieczność”. Choć była to zasada filozoficzna, stała się ona jednym z fundamentów współczesnej nauki, w tym psychologii. Prostsze wyjaśnienia są zazwyczaj trafniejsze, a nadmiar hipotez, interpretacji i teorii prowadzi do poznawczego chaosu. W psychoterapii przekłada się to bezpośrednio na codzienną praktykę. Im więcej interpretacji, analiz i rozważań, tym większe przeciążenie. Im prostszy model rozumienia trudności, tym większe poczucie sprawczości i ulga.
Psychoterapia coraz częściej zachęca do tego samego, do czego od wieków zachęca duchowość: do stawiania granic, do mówienia o swoich potrzebach wprost, do odpuszczania tego, co nie jest konieczne, do życia bliżej wartości niż oczekiwań, do wyboru jakości zamiast ilości. Prostota w tym ujęciu oznacza nie uboższe życie, lecz życie bardziej uważne, spójne i zakorzenione w tym, co naprawdę istotne.
Żyjemy w czasach nadmiaru: za dużo bodźców, informacji, światła, ekranów, obowiązków, suplementów, długich składów kosmetyków i produktów spożywczych. Zaczynam się obawiać, ze za niedługo na jabłku w warzywniaku zobaczę informację z jego składem. W codziennym biegu rzadko dajemy sobie przestrzeń na konsolidację wspomnień, na oddech, na bycie tu i teraz. Efekt? Wspomniane już problemy ze snem, trudności z koncentracją, rozdrażnienie, stany lękowe, depresja, coraz częściej także u najmniejszych członków naszego społeczeństwa. Obecnie ludzie szukają ucieczki od zgiełku miast, od nadmiaru odpowiedzialności i obowiązków, które nas przytłaczają. A jednocześnie trudno nam się zatrzymać. Jakbyśmy zapomnieli, że organizm, zarówno psychiczny, jak i biologiczny, potrzebuje czasu na regulację, odpoczynek i integrację doświadczeń. W prostych momentach, w ciszy, uważności i rytmie wracamy do równowagi. Być może troska o prostotę polega nie na wielkich życiowych rewolucjach, ale na małych zmianach, codziennych wyborach: wyłącz telefon, radio, telewizor, ogranicz ilość bodźców wieczorem, idź na spacer do lasu lub parku bez słuchawek w uszach, zadbaj o rytm snu i posiłków, uprość listę codziennych zadań, naucz się mówić „nie” temu, co nie jest zgodne z twoimi wartościami, znajdź czas na modlitwę, ciszę lub uważną obecność z bliskimi, podaruj sobie i bliskim nudę.
Prostota w codziennym życiu to także rezygnacja z perfekcjonizmu, z nadmiernej kontroli i z przekonania, że musimy sprostać wszystkim oczekiwaniom. To zgoda na to, że „wystarczająco dobrze” często znaczy zdrowiej i pełniej.
Warto pamiętać, że psychologia nie stoi w opozycji do wiary. Tak jak w przypadku wdzięczności mówi o tym samym, tylko innym językiem. Oba te głosy spotykają się w jednym punkcie – w trosce o to, aby człowiek mógł żyć w sposób, który sprzyja jego zdrowiu, relacjom i wewnętrznemu wzrostowi. Aby ciało i psychika mogły kwitnąć, aby nie trwały w ciągłym napięciu.
Tajemnica Bożego narodzenia, która skłoniła mnie do napisania tego artykułu w obecnej jego formie, wydarza się w ciszy, prostocie i ubóstwie. Nie w nadmiarze, nie w pośpiechu, nie w perfekcyjnie odtworzonym obrazie świąt, ale w tym, co skromne i prawdziwe. Być może właśnie ta prostota, a nie świąteczny przepych, powinna stać się dla nas drogowskazem na co dzień.
„Przypatrzcie się ptakom podniebnym: nie sieją ani żną i nie zbierają do spichlerzy, a Ojciec wasz niebieski je żywi. […] A o odzienie czemu się martwicie? Przypatrzcie się liliom polnym, jak rosną: nie pracują ani przędą. A powiadam wam: nawet Salomon w całym swym przepychu nie był tak ubrany jak jedna z nich” (Mt 6, 26.28–29).







