Krakowska Prowincja Zakonu Karmelitów Bosych

Karmelitanki Bose

Mniszki Bose Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel

Mniszki Bose Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel

Początki drugiej żeńskiej gałęzi Zakonu Karmelitańskiego toną w mrokach historii. Tradycyjnie założenie karmelitanek przypisywano bł. Janowi Soreth, przełożonemu generalnemu w latach 1451-1471. Nie jest to do końca zgodne z prawdą. Za jego rządów nastąpiła prawna regulacja istniejących już wcześniej żeńskich wspólnot karmelitańskich. Od momentu, gdy karmelici w połowie XIII wieku przesiedlili się z Ziemi Świętej do Europy, przy ich klasztorach gromadziły się pobożne niewiasty pragnące zaczerpnąć z bogactwa duchowości Karmelu. W taki sposób sformowały się pierwsze wspólnoty żeńskie, które we Włoszech nazywano mantelatkami (od noszonych przez nie białych płaszczy), w Hiszpanii beatkami, w Niderlandach beginkami, oblatkami lub po prostu siostrami. Pośród nich zdarzały się także pustelnice. Od połowy XV wieku luźne wspólnoty zaczęły przekształcać się w regularne klasztory klauzurowe pod jurysdykcją przełożonych Zakonu Karmelitów.

Reforma św. Teresy od Jezusa

W roku 1479 powstał klasztor karmelitanek w Awili, rodzinnym mieście św. Teresy od Jezusa. W roku 1535 Teresa de Ahumada przekroczyła próg klasztoru, rozpoczynając największą przygodę swojego życia, która zmieniła nie tylko oblicze Karmelu, ale i całego Kościoła. Ta odważna kastylijska dziewczyna, zalana morzem łask mistycznych, nie mogła pogodzić się z miernym poziomem życia swojej wspólnoty, panującym w niej chaosie administracyjnym i ekonomicznym a nade wszystko z odejściem od pierwotnego ideału Karmelu. Pragnęła wrócić do źródeł. Wkrótce sam Chrystus dał jej wyraźne polecenie: Pewnego dnia zaraz po Komunii Pan przykazał mi stanowczo, abym starała się ze wszystkich sił o założenie [nowego] klasztoru i sprawy tej nie zaniedbywała. Będzie bowiem w nim kwitła żarliwa Jego służba, że ma być pod wezwaniem świętego Józefa i że on będzie nas strzegł u jednych drzwi, a Najświętsza Panna u drugich. On zaś, Chrystus Pan, będzie mieszkał w pośrodku nas. I będzie to gwiazda, która wielkim blaskiem zajaśnieje (Ksiega Życia 32,11).

Dnia 24 sierpnia 1562 św. Teresa od Jezusa założyła pierwszy klasztor karmelitanek bosych pod wezw. św. Józefa w Awili. Pierwsze ziarnko gorczycy rzucone w spragnioną i dręczoną głębokimi kryzysami glebę Kościoła, wkrótce wydało plon obfity. Do końca życia święta Założycielka ufundowała dalszych 16 klasztorów w całej Hiszpanii. Po jej śmierci karmelitanki bose ruszyły na duchowy podbój świata, zakładając klasztory w najbardziej odległych jego zakątkach.

Przybycie do Polski

Inicjatorami sprowadzenia na ziemie polskie duchowych córek św. Teresy od Jezusa byli ich bracia karmelici, którzy w 1605 roku założyli pierwszy w Rzeczypospolitej klasztor w Krakowie. Po kilku latach zrodziło się pragnienie fundacji także żeńskiego klasztoru. Z prośbą o przysłanie karmelitanek zwrócono się do wspólnot karmelitańskich w Niderlandach, które swoje istnienie zawdzięczały matce Annie od Jezusa, najbliższej współpracowniczce świętej z Awili. Poproszono więc niejako u samego źródła charyzmatu terezjańskiego. Z pomocą finansową pośpieszyła Konstancja z Myszkowskich Bużeńska z Mirowa, starościna dobczycka i brzeźnicka. Dnia 26 maja 1612 wspólnota fundacyjna, którą tworzyły: s. Maria od Trójcy Świętej z Brukseli, s. Małgorzata od Jezusa i s. Teresa od Jezusa z Mons oraz s. Krystyna od św. Michała z Lowanium, przybyła do Krakowa. Tak powstał pierwszy klasztor pod wezw. św. Marcina, przy ul. Grodzkiej. Jeszcze w tym samym roku do fundatorek dołączyły pierwsze trzy polskie kandydatki. Droga kolejnych fundacji wiodła przez Lublin (dwa klasztory), Wilno, Lwów, Warszawę, Poznań i ponownie Kraków, gdzie założono drugi klasztor, na Wesołej.

Karmelitanki bose dzieliły burzliwe losy narodu polskiego. W czasie zaborów dokonano drastycznych kasat ich klasztorów. Ocalał jedynie klasztor na Wesołej w Krakowie. Pod koniec XIX wieku do Polski ponownie przybyła grupa fundatorek z Belgii, z Karmelu w Cornillon. Powstał klasztor w Poznaniu, przeniesiony w 1875 roku do Krakowa na ul. Łobzowską. Matka Jadwiga Wielhorska oraz matka Maria Ksawera Czartoryska we współpracy ze św. Rafałem Kalinowskim w znacznej mierze przyczyniły się do odnowy Zakonu. Powstały nowe fundacje w Przemyślu i Lwowie. W czasach II Rzeczypospolitej siostry powróciły do Poznania i Wilna, a także dały początek nowej wspólnocie w Łodzi. Paradoksalnie w czasie II wojny światowej karmelitanki przeprowadziły dwie fundacje: w Warszawie i Zakopanem. Równie paradoksalnie czas komunizmu w Polsce nie przeszkodził karmelitankom kontynuować duchowej ekspansji. Powstało 12 kolejnych klasztorów. Prawdziwy jednak boom fundacyjny miał miejsce w latach dziewięćdziesiątych XX w. i w pierwszej dekadzie XXI w. W krótkim czasie karmelitanki założyły 19 klasztorów, także poza granicami naszego kraju.

Historia karmelitanek bosych w Polsce

Opracowanie historyczne: o. Honorat Gil OCD

Pełny tekst opracowania ze starego serwisu Karmel.pl, obejmujący początki Karmelu żeńskiego w Polsce, kolejne fundacje, kasaty klasztorów i odrodzenie wspólnot aż po okres powojenny. Dane oraz określenia „obecnie” i „do dzisiaj” odnoszą się do czasu powstania opracowania.

Pierwsza fundacja w Krakowie

Inicjatorami sprowadzenia karmelitanek bosych do Polski byli ich współbracia zakonni. Koszty materialne pokryła Konstancja z Myszkowskich Bużeńska. Wdowa po Piotrze, staroście dobczyckim i brzeźnickim. Od prawie dwunastu lat mieszkała przy klasztorze bernardynek w Krakowie. Jej spowiednikiem był ks. Sebastian Nuceryn, wybitny kaznodzieja, przyjaciel karmelitów bosych, tłumacz pism św. Teresy od Jezusa. On to podsunął zamożnej wdowie propozycję sfinansowania pierwszej fundacji karmelitanek bosych w Polsce.

Z prośbą o przysłanie zakonnic zwrócono się do prowincjała flandryjskiego o. Tomasza od Jezusa, który wyznaczył na ten cel następujące zakonnice: s. Marię od Trójcy Św. z klasztoru w Brukseli, s. Małgorzatę od Jezusa i s. Teresę od Jezusa z klasztoru w Mons, oraz s.Krystynę od św. Michała z Lowanium. Dołączyła do nich ponadto Katarzyna Sitcis z Fryzji, która jako pierwsza otrzymała w Krakowie habit karmelitanki, a następnie złożyła śluby zakonne. Przełożoną została s.Maria. Była ona wychowanką m. Anny od Jezusa, bliskiej współpracownicy św. Teresy, dając przez to gwarancję przeszczepienia na grunt polski pierwotnych tradycji Karmelu Terezjańskiego.

Fundatorki przybyły do Krakowa 26 maja 1612 roku. Przez kilka tygodni mieszkały u sióstr klarysek, skąd przeniosły się do prowizorycznego klasztoru naprzeciw kościoła św. Marcina. 1618 r. zamieszkały w budynkach przy kościele św. Marcina, gdzie z czasem zbudowano klasztor. Przebudowie uległ również kościółek św. Marcina. W miejsce drewnianej świątyni, zbudowano niewielki ale piękny murowany kościół, zachowując dawnego patrona. Jego architektem był Jan Trevano, który przedtem kierował budową klasztoru. Budowę rozpoczęto w 1637 r. Konsekracji kościoła dokonał bp Tomasz Oborski, sufragan krakowski, w 1644 roku.

Pierwsze trzy Polki wstąpiły do klasztoru św. Marcina w 1612 roku. Pierwszą Polką, która złożyła śluby zakonne, była Jadwiga Stobeńska – s. Anna od Jezusa, zakonnica wielkiej świętości i zasług dla zakonu w Polsce. Zgromadzenie rozwijało się dosyć równomiernie. Po kilku latach trzy fundatorki wróciły do Belgii. W Polsce pozostała tylko m. Krystyna od św. Michała (van Put), od 1618 r. przeorysza klasztoru. Kandydatki pochodziły w połowie z rodzin szlacheckich, w połowie z rodzin mieszczańskich. Niekiedy były to rodziny bardzo zamożne i znaczące w kraju, jak np. Zebrzydowscy czy Mniszchowie. Dla klasztoru bez podstaw materialnych nie było to obojętne. Wokół klasztoru powstała grupa wspierających go dobrodziejów, którzy finansowali najpierw budowę klasztoru, następnie kościoła, pomagając również zgromadzeniu w codziennych potrzebach, zwłaszcza w sytuacjach losowych, jakimi były częste wędrówki w czasach wojen i epidemii.

 

Następne fundacje

W 1624 r. klasztor krakowski nie mógł przyjmować zgłaszających się kandydatek, ponieważ miał już pełną liczbę zakonnic. Zaistniała potrzeba nowej fundacji. Na jej miejsce przełożeni wybrali Lublin. Koszty materialne pokryli karmelici lubelscy, Konstancja Bużeńska oraz Katarzyna z Kretowskich Ligęza, która w październiku 1624 r. otrzymała habit zakonny we wspólnocie krakowskiej i razem z innymi zakonnicami wyjechała do Lublina. Przełożoną została m. Anna od Jezusa. Przez jedenaście lat zakonnice mieszkały w prowizorycznym klasztorze, w 1635 r. przeniosły się do nowego, zbudowanego na fundamentach obronnego zboru kalwińskiego, kupionego od Rafała Leszczyńskiego, wojewody bełskiego. W latach następnych przy klasztorze zbudowano kościół p.w. św. Józefa.

Kolejny klasztor powstał w 1638 r. w Wilnie i był owocem współpracy klasztoru krakowskiego i lubelskiego. Koszty materialne pokryli Anna Marcybella i Stefan Pacowie, podkanclerzowie litewscy. Cztery lata później, w 1642 r. z tych samych klasztorów wyruszyły zakonnice na fundację do Lwowa. Inicjatorami tej fundacji byli Jakub i Zofia Teofila z Daniłowiczów Sobiescy, rodzice króla Jana III Sobieskiego, który po śmierci rodziców kontynuował ich dzieło. Przełożoną i mistrzynią pierwszego pokolenia karmelitanek lwowskich była m. Teresa od Jezusa (Marianna Marchocka). W 1648 r. z powodu wybuchu wojny na Ukrainie karmelitanki lwowskie schroniły się do Krakowa, skąd w roku następnym wyjechały na fundację do Warszawy, finansowaną przez Jerzego Ossolińskiego, kanclerza wielkiego koronnego. Tutaj w 1652 r. zmarła w opinii świętości m. Teresa Marchocka.

W 1659 r. część zgromadzenia lwowskiego wróciła do Lwowa i wznowiła tamtejszy klasztor. W 1649 r. zgromadzenie św. Józefa w Lublinie założyło drugi klasztor w tym mieście p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP. Jego fundatorką była Zofia Daniłowiczowa, wdowa po Janie Mikołaju, podskarbim wielkim koronnym. Ona również zapisała fundusz na fundację w Poznaniu, zrealizowaną dopiero w 1665 r. Pierwszą przełożoną obu klasztorów była m. Barbara od Najśw. Sakramentu (Zadzik), osoba wielkiej świętości i wybitna wychowawczyni nowicjuszek. Zmarła w 1679 r. w Poznaniu.

W 1725 r. z inicjatywy Jana Szembeka, kanclerza wielkiego koronnego, powstał drugi klasztor w Krakowie, na Wesołej. W ten sposób kanclerz pragnął wynagrodzić swej ciotce Helenie Konstancji Rupniewskiej (m. Anna Józefa od Jezusa) krzywdę wyrządzoną jej przez jego rodziców w trakcie podziału majątku. Klasztor, który wówczas wydawał się zbyteczny, w przyszłości stanie się azylem dla kasowanych w innych miastach oraz dla wspólnoty z klasztoru św. Marcina.

Normalny rytm życia karmelitanek w XVII i na początku XVIII w. często zakłócały epidemie i wojny. W ówczesnych warunkach jedynym ratunkiem przed zarażeniem się była ucieczka do miejscowości nie objętych zarazą lub całkowita izolacja. W połowie XVII w. z powodu wybuchu wojny na Ukrainie, a następnie z powodu najazdu szwedzkiego na Polskę wszystkie zgromadzenia musiały opuścić swoje klasztory na wiele lat. I tak np. karmelitanki wileńskie w 1653 r. wyjechały z miasta z powodu epidemii, w 1654 r. z powodu najazdu rosyjskiego, w roku następnym w obawie przed Szwedami. Wróciły do Wilna dopiero w 1667 r. W okresie „potopu” większość zgromadzeń znalazła schronienie na Spiszu, tylko krakowskie w Pradze. W czasie podróży i pobytu poza klasztorami karmelitanki starały się zachować normalny rytm dnia. Przyjmowano kandydatki, nowicjuszki składały śluby zakonne, zakładały nowe klasztory. Epidemie i wojny na ogół oszczędzały zakonnice, gorzej było z klasztorami. W połowie XVII w. wszystkie klasztory uległy całkowitemu lub częściowemu zniszczeniu. Dlatego dopiero w drugiej połowie tego wieku całą energię pochłonęła odbudowa zniszczeń „potopu”. Surowa klauzura nie separowała klasztorów od społeczeństwa, w którym żyły. Można mówić o znacznym wpływie apostolskim klasztorów na rodziny dobrodziejów i fundatorów, na rodziny zakonnic, na tych, którzy uczęszczali do ich kościołów lub też szukali przy furcie klasztornej pomocy duchowej.

Kasaty klasztorów

Pierwszy dekret o likwidacji klasztorów w Galicji podpisała Maria Teresa nie został on jednak wprowadzony w życie. Po kilku latach program cesarzowej podjął jej syn i następca Józef II. W styczniu 1782 r. polecił zamknąć wszystkie klasztory kontemplacyjne w całym państwie, również w Galicji. Dekret, ogłoszony 28 lutego, w Galicji objął między innymi lwowski klasztor karmelitanek bosych. Zgromadzenie liczyło 17 sióstr, w tym 3 konwerski. Było stosunkowo młode: najstarsza liczyła 61 lat, przeciętny wiek wspólnoty wynosił niespełna 38 lat. Na mocy dekretu kasacyjnego cały majątek klasztoru, tak nieruchomości, jak też kapitały, przechodził na rzecz skarbu państwa, który w przyszłości miał wypłacać zakonnicom pensje. Skarb państwa przyjmował też na siebie długi i zobowiązania klasztoru. Okazało się, że tylko niewielka część sum kapitałowych była lokowana na terenie Galicji, zdecydowana większość zaś na dobrach leżących w Rzeczypospolitej. Zostały one przejęte na rzecz skarbu państwa przez króla polskiego. Tak więc zamiast spodziewanych korzyści, likwidacja klasztoru przyniosła austriackiemu skarbowi państwa straty. Trzy profeski lwowskie weszły w skład wspólnoty św. Marcina w Krakowie. Były to: m.Pelagia Tekla od św. Szymona Stocka, ostatnia przeorysza, s.Róża od św. Teresy i młodziutka profeska s. Marcelina od Serc Jezusa i Maryi. Wspólnota św. Marcina była nieco liczniejsza od lwowskiej, liczyła 19 sióstr (1781), była też znacznie starsza; przeciętna wieku wynosiła 50 lat. Możemy też przypuszczać, że była nieźle sytuowana materialnie, skoro właśnie tam skierowano zakonnice ze Lwowa, a nie do klasztoru na Wesołej, liczącego zaledwie 14 zakonnic. W 1782 r. administratorem diecezji krakowskiej został Michał Jerzy Poniatowski, od 1785 r. również prymas Polski. Jako rządca diecezji płockiej (1773-1785) prowadził aktywną działalność duszpasterską przyczyniając się znacznie do podniesienia poziomu życia religijnego ludności i pogłębienia formacji moralno-intelektualnej duchowieństwa. W Krakowie, który tylko raz odwiedził jako rządca diecezji, zasłynął ze swoich „spustoszeń kościelnych”, likwidując kilkanaście klasztorów i szpitali bez upoważnienia Stolicy Apostolskiej. Pretekstem jego działań były trudności materialne klasztorów, właściwym motywem zaś, wywodzące się z ideologii Oświecenia, przekonanie o nieużyteczności życia zakonnego.

Kasatę poprzedziła inwentaryzacja majątku klasztornego, przeprowadzana przez specjalną komisję, powołaną 7 marca 1786 r. Powołując się na nią, konsystorz krakowski stwierdził, że oba krakowskie klasztory karmelitanek żyją w biedzie, w związku z tym należy jeden z nich zamknąć, przeznaczając jego majątek na wzmocnienie środków utrzymania połączonego zgromadzenia. Do likwidacji przeznaczono klasztor św. Marcina, chociaż jego wspólnota była liczniejsza. Komisja orzekła, że budynek klasztoru na Wesołej jest obszerniejszy, w lepszym stanie, położony na zdrowym terenie, posiada duży ogród, dlatego bardziej nadaje się na mieszkanie dla połączonej wspólnoty.

Dnia 9 października 1787 r. 20 zakonnic z klasztoru św. Marcina przeszło do klasztoru na Wesołą. Wśród nich były trzy profeski lwowskie. Nowa wspólnota liczyła 34 zakonnice. Klasztor otrzymał zakaz przyjmowania nowicjuszek, dopóki liczba zakonnic nie zmniejszy się do 15. Doszło do zupełnego scalenia zakonnic wychowanych w różnych klasztorach. W latach 1789-1811 zgromadzeniem na przemian rządziły dwie zakonnice: m. Franciszka Kazimiera od Opieki NMP (Błęcka) z klasztoru św. Marcina i m. Tekla Anastazja Apolonia od Nawiedzenia (Zborowska) , profeska z Wesołej. Można przypuszczać, że wynikało to ze swego rodzaju umowy między obu wspólnotami. Obie praktycznie rządziły do śmierci. m. Franciszka zmarła na urzędzie w listopadzie 1811 r. Dwa lata wcześniej zmarła m. Tekla. Już w 1812 r. nową przeoryszą wybrano profeskę lwowską m.Różę od św. Teresy (1812-1815, 1818-1820. Zm. w 1824 r.). Miała 64 lat.

Dziesięć lat później w zupełnie nietypowych okolicznościach doszło do zamknięcia klasztoru św. Józefa w Lublinie. W 1803 r. podczas pożaru Krakowskiego Przedmieścia, spłonęły również klasztor i kościół karmelitów bosych. Ponieważ karmelici nie mieli funduszów na odbudowę, groziło im opuszczenie miasta. W takiej sytuacji karmelitanki z klasztoru św. Józefa przeniosły się do położonego w pobliżu klasztoru Niepokalanego Poczęcia, odstępując swój klasztor karmelitom, którzy wprowadzili się tam 5 maja 1807 r.

W 1815 r. z większości ziem Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie. Stosunek jego elit do życia zakonnego był równie wrogi, jak józefinizmu austriackiego. Pod pretekstem uzyskania funduszów na pokrycie kosztów reorganizacji podziału administracyjnego Kościoła w Królestwie, na mocy dekretu rządowego z 17 kwietnia 1819 r. skasowano 35 klasztorów męskich i żeńskich, naruszając przy tym znacznie upoważnienia uzyskane od Stolicy Apostolskiej. Do kasaty został przeznaczony również lubelski klasztor karmelitanek bosych, liczący wówczas 20 zakonnic. Dobra nieruchome i kapitały klasztoru przejął skarb państwa, siostrom wyznaczono roczną pensję z prawem życia w swoim domu do śmierci. W 1826 r. do klasztoru karmelitanek przeniesiono szpital sióstr szarytek. Karmelitankom pozostawiono część parteru, lokale na piętrze w pobliżu chóru oraz ogród. W 1864 r. żyły jeszcze dwie karmelitanki, w 1870 r. zmarła ostatnia, s.Alicja Łabęcka, pozostająca na utrzymaniu szarytek.

W literaturze historycznej ze wspomnianym dekretem kasacyjnym łączy się również likwidację klasztoru karmelitanek bosych w Warszawie. Nie jest to zupełnie ścisłe, chociaż decyzja o jego kasacie była dziełem tych samych ludzi. Karmelitanki o tej decyzji urzędowo dowiedziały się 17 grudnia 1818 r., poufnie zaś dwa tygodnie wcześniej, co pozwoliło im na wysłanie do Krakowa najcenniejszych rzeczy. Zaliczyły do nich także ciało swojej fundatorki, m. Teresy Marchockiej. W drodze do Krakowa – wyjechały z Warszawy już 18 grudnia – towarzyszył im o. Onufry od św. Lamberta (Wartakiewicz), ich kapelan i spowiednik, który do śmierci (1828) kontynuował swoje obowiązki na Wesołej.

Po kongresie wiedeńskim jedynym klasztorem karmelitanek pod zaborem pruskim był dom w Poznaniu. W 1781 r. liczył on 17 zakonnic. W 1811 r. Tymoteusz Gorzelski, biskup poznański, pod naciskiem prefekta departamentu poznańskiego, zakazał klasztorowi przyjmowania nowych kandydatek. Zakaz ten nie miał większego znaczenia, skoro od kilkunastu lat i tak ich nie przyjmowano. Już w tym roku władze Księstwa Warszawskiego zamierzały przenieść zakonnice do innego klasztoru w Poznaniu, a ich dom przeznaczyć na więzienie. Sprzeciw biskupa pozwolił ostatnim siostrom żyć we własnym domu do 1823 r., czyli do roku kasaty przez władze pruskie.

Pod zaborem rosyjskim najdłużej istniał klasztor w Wilnie. Uległ likwidacji dopiero w czasie drugiej masowej kasaty klasztorów katolickich w Królestwie Polskim i na ziemiach włączonych do państwa rosyjskiego. W 1856 r. liczył 13 sióstr chórowych, 3 konwerski i 1 probantkę konwerskę, zwaną tercjarką. Prawie połowa chorystek liczyła mniej niż 40 lat. Klasztor miał ograniczone możliwości przyjmowania kandydatek, stąd nowicjuszki z drugiej połowy XIX w. czekały na profesję od 5 do 9 lat. Mimo tych trudności w latach 1854-1864 śluby zakonne złożyło 5 chorystek, wszystkie po kilkuletnim czekaniu. Ostatnie dwie profeski złożyły śluby 7 czerwca 1864 r. Dzięki temu stan liczbowy zgromadzenia nie malał i w dniu kasaty (25 lutego 1865) wynosił również 17 osób, w tym 3 konwerski. Cały majątek klasztoru przejął skarb państwa, zakonnicom wyznaczono pensje. W 1876 r. kościół i klasztor rozebrano do fundamentów, urządzając na otrzymanym terenie targowisko miejskie. Wszystkie zakonnice oraz probantka Tekla Ścibło zostały przeniesione do klasztoru benedyktynek w Wilnie, gdzie oddano im do dyspozycji jeden z korytarzy, zwany odtąd „Bosaczki”. Rok wcześniej zakwaterowano u benedyktynek 14 mariawitek, a później również zakonnice z innych skasowanych klasztorów.

Nie wszystkie zakonnice pogodziły się ze statusem rezydentek oczekujących śmierci w obcym klasztorze. Pięć z nich skorzystało z możliwości i wyjechało do Francji, gdzie zostały przyjęte do żywiołowo odradzających się klasztorów swego zakonu. Tęskniły za krajem i miały kłopoty z integracją w nowych wspólnotach. S. Konstancja od Zwiastowania NMP (Ejsmontówna) w 1882 r. wróciła do kraju i została przyjęta do klasztoru w Wieliczce, gdzie niedługo potem zmarła.

Odrodzenie

W 1867 r., z inicjatywy ks. Aleksandra Jełowickiego, wspartej przez ziemian poznańskich, w Poznaniu osiedliły się karmelitanki z Belgii. Przełożoną klasztoru została m. Jadwiga Wielhorska, profeska francuskiego zgromadzenia w Carcassone. Klasztor szybko zapełnił się polskimi kandydatkami. Zgromadzenie prowadziło surowy tryb życia oddziałując religijnie na znaczne kręgi inteligencji poznańskiej, tak duchownej jak i świeckiej.

W 1874 r., w wyniku antykościelnej polityki Bismarcka, musiały opuścić Prusy zakonnice urodzone poza Cesarstwem Niemieckim, a w roku następnym pozostałe udając się do Krakowa, gdzie przyjęły je w gościnę współsiostry z klasztoru na Wesołej. Wobec braku jakichkolwiek szans na powrót do Poznania i z powodu znacznych różnic obu zgromadzeń w praktykowaniu obserwy zakonnej, po kilku miesiącach zgromadzenie poznańskie przeniosło się do domu przy ul. Łobzowskiej, gdzie z czasem wybudowano istniejący obecnie klasztor, który w 1877 r. przeszedł pod jurysdykcję Zakonu. Zgromadzenie to zabiegało usilnie o odnowienie życia zakonnego w klasztorze czerneńskim, jego też dziełem było pozyskanie dla zakonu kilku kandydatów, przede wszystkim zaś Józefa Kalinowskiego, znanego pod imieniem zakonnym Rafała od św. Józefa.

W 1880 r. z inicjatywy biskupa krakowskiego Albina Dunajewskiego oraz m. Jadwigi Wielhorskiej, doszło do założenia klasztoru w Wieliczce k. Krakowa. Fundacja ta od początku nie miała szans przetrwania. Po kilku latach, na prośbę biskupa, wzięli ją pod swoją jurysdykcję przełożeni generalni, przenosząc w 1888 r. zgromadzenie – bez m. Wielhorskiej – do Lwowa. Matka Wielhorska wyjechała do Rzymu, gdzie przez pewien czas mieszkała w klasztorze p.w. śś. Piotra i Marcelina, zakładając następnie w 1889 r. klasztor karmelitanek adoracji wynagradzającej pod jurysdykcją wikariusza Rzymu. Do klasztoru m. Jadwigi wstępowały często Polki, jedna z nich w 1919 r. doprowadziła do złączenia zgromadzenia z macierzystym Zakonem, co było stałym pragnieniem m. Jadwigi. Później wspólnota wybudowała nowy dom p.w. Regina Carmeli, zwracając równocześnie wyremontowany przez siebie klasztor św. Brygidy brygidkom – pierwotnym właścicielkom.

Konwent łobzowski okazał się bardzo żywotny. W 1884 r. z niego wyszła fundacja przemyska. W 1911 r., w chwili uniezależnienia się polskich klasztorów karmelitańskich, do semiprowincji polskiej należało 60 karmelitanek bosych w czterech klasztorach. Klasztory te zawdzięczają bardzo dużo św. Rafałowi Kalinowskiemu. W ciągu całego kapłańskiego życia był ich spowiednikiem i kierownikiem duchowym, poświęcił wiele czasu w celu uporządkowania spraw klasztornych we Lwowie i Krakowie na Wesołej, towarzyszył generałom i prowincjałom podczas wizytacji kanonicznych jako sekretarz i tłumacz, z polecenia prowincjała wizytował poszczególne wspólnoty, od roku 1901 do śmierci był wikariuszem prowincjalnym dla klasztorów polskich. Szczególnie mocno związał się z klasztorem łobzowskim w Krakowie, gdzie żyła m. Ksawera Czartoryska, zakonnica dużej kultury, wielkiej świętości, o niezwykłym poczuciu odpowiedzialności za rozwój Zakonu.

W latach 1918-1939

Trzy lata po erekcji Prowincji Polskiej wybuchła pierwsza wojna światowa. Oba zgromadzenia krakowskie przeżyły ją stosunkowo spokojnie. Dzięki interwencji bpa Adama Sapiehy zakonnice nie musiały opuszczać klasztorów, kiedy w 1914 r. groziło miastu oblężenie ze strony rosyjskiej. Jedynie znaczna część klasztoru łobzowskiego została zajęta na szpital wojskowy, który istniał w nim do 1921 r. Dla zgromadzenia lwowskiego najtrudniejszy był okres wojny polsko-ukraińskiej w latach 1918-1919. Karmelitanki nie opuściły jednak domu. Również zgromadzenie przemyskie nie opuściło klasztoru i przetrwało szczęśliwie oblężenie twierdzy przemyskiej.

Po wojnie, w niepodległym już państwie polskim, zaistniała możliwość powrotu karmelitanek do Poznania. W 1920 r. przybyło do tego miasta siedem zakonnic z klasztoru łobzowskiego, założonego przed laty przez karmelitanki wygnane z Poznania. Początkowo zamieszkały one w wynajętym domu, następnie zbudowały nowy klasztor i kościół. Kolejną fundacją okresu międzywojennego był klasztor w Łodzi, założony przez zgromadzenie przemyskie w 1928 r. Dziesięć lat później karmelitanki z Wesołej w Krakowie osiedliły się w Wilnie, dokąd przed kilku laty wrócili również karmelici bosi.

Karmelitanki polskie, wierne ścisłej klauzurze, prowadziły także ograniczoną działalność duszpasterską. Przy każdym klasztorze istniała zawsze pewna grupa osób z nim związanych, o urozmaiconym przekroju społecznym i zawodowym, od biskupów, poprzez profesorów uniwersytetu do zwykłych robotników, która pozostawała pod religijnym wpływem zgromadzenia. Pewną rolę duszpasterską spełniały również kaplice i kościoły przyklasztorne. Kościół lwowski był ośrodkiem kultu Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Obraz Matki Bożej czczony w tym kościele został uroczyście koronowany w 1939 r. Zgromadzenia przemyskie i poznańskie prowadziły działalność wydawniczą. Zasługą klasztoru przemyskiego było udostępnienie czytelnikom polskim już w 1902 r. Dziejów duszy św. Teresy od Dzieciątka Jezus, zmarłej zaledwie przed pięciu laty. Do drugiej wojny światowej klasztor ten wydał kilkadziesiąt książek, broszur, modlitewników i druków ulotnych, propagujących przede wszystkim kult św. Teresy od Dzieciątka Jezus, nabożeństwo do Męki Pańskiej, do Matki Bożej i św. Józefa. Podobny charakter miały wydawnictwa klasztoru poznańskiego. Wśród nich na uwagę zasługuje wydanie kilku tekstów o. Mateo Crawley-Boeweya. Przy klasztorach w Łodzi i Lwowie istniał trzeci zakon karmelitański.

Podczas II wojny światowej (1939 -1945)

W roku wybuchu II wojny światowej karmelitanki bose w Polsce liczyły 106 zakonnic w 7 klasztorach. Ich losy w okresie wojny niewiele odbiegały od losów ludności cywilnej. Warunki wojenne były dla nich o tyle trudniejsze, że przywykły do życia w ścisłej klauzurze. W 1939 r. na krótko opuściły swoje klasztory zgromadzenia w Poznaniu i Łodzi, a na rok zgromadzenie łobzowskie, ponieważ ich klasztor został zbombardowany. Na czas remontu zamieszkały w klasztorze na Wesołej. Powróciły tutaj ponownie w 1943 r., kiedy to w ramach ogólnej akcji wysiedlania klasztorów krakowskich, one również otrzymały polecenie opuszczenia swego domu i udania się do klasztoru na Wesołej. Od 1940 r. mieszkały w nim karmelitanki z Poznania. W 1939 r. trzy klasztory, tj. lwowski, przemyski i wileński znalazły się na obszarach zajętych przez Związek Sowiecki. Zgromadzenie lwowskie w celu uratowania klasztoru otwarło przytułek dla bezdomnych staruszek, nad którym opiekę przejął Zarząd Opieki Społecznej, która mianowała świecką kierowniczkę przytułku. Pracę w przytułku otrzymały siostry starsze, młodsze udały się do Krakowa na Wesołą. Po zajęciu Lwowa przez Niemców w 1941 r. w klasztorze umieszczono zakład dla nieuleczalnie chorych. Klasztor przemyski najpierw został zajęty przez przesiedleńców, a następnie przez teatr ukraiński, który istniał tam do 1941 r. W 1941 r. do klasztoru w Przemyślu wróciły zakonnice, które w 1939 r. schroniły się w Krakowie. Karmelitanki wileńskie były jedynym żeńskim zgromadzeniem, które po zajęciu Wilna przez Niemców nie zostało umieszczone w obozie pracy.

Jak już wspomniano wyżej, wiosną 1940 r. znalazło się w Krakowie kilka młodych sióstr z klasztoru lwowskiego. Fakt ten wykorzystał ówczesny prowincjał o. Józef Prus dla zrealizowania planowanej już przed wojną fundacji w Warszawie. W 1941 r. wspomniane siostry wjechały do Warszawy i zamieszkały w domu przy ul. Wolskiej, ofiarowanym na ten cel przez rządcę archidiecezji warszawskiej abpa Stanisława Galla. Niedługo później przybyły tam również karmelitanki z Łodzi, wyrzucone ze swego klasztoru przez władze niemieckie. Oba zgromadzenia przeżyły w mieście powstanie warszawskie. Po upadku powstania zgromadzenie warszawskie zostało wywiezione na krótko do obozu pracy w Niemczech, skąd jeszcze w 1944 r. wyjechało do Krakowa. Do Krakowa przybyły również karmelitanki łódzkie. W ten sposób w klasztorze na Wesołej u schyłku 1944 r. znalazło się prawie 100 karmelitanek bosych z różnych klasztorów.

Do Krakowa zbliżał się front wschodni. W takiej sytuacji przebywanie tak dużej liczby sióstr w jednym domu było bardzo niebezpieczne. Prowincjał postanowił je rozdzielić. Zgromadzenie warszawskie udało się do folwarku należącego do klasztoru w Czernej, łódzkie zaś zamieszkało w domu rekolekcyjnym Sióstr Karmelitanek Dzieciątka Jezus w Czernej. W tym samym czasie podjęto decyzję założenia klasztoru w Zakopanem. Pierwsze zakonnice ze zgromadzenia łódzkiego udały się do stolicy Tatr już w listopadzie 1944 r., jeszcze przed wyzwoleniem miasta. W tym samym miesiącu została wyzwolona Łódź. Mimo że podczas okupacji klasztor w Łodzi został mocno zdewastowany (Niemcy urządzili w nim ciężkie więzienie dla kobiet), prowincjał polecił siostrom łódzkim powrócić do swego domu. Następnego dnia po wyzwoleniu Krakowa, tj. 20 stycznia 1945 r., pierwsze zakonnice wróciły do klasztoru na Łobzowskiej. Na początku 1946 r., karmelitanki wróciły do Warszawy i Poznania. Poznańskie nie odzyskały swojego budynku, zajętego przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego; z konieczności wynajęły willę przy ul. Św. Wojciecha, obok klasztoru karmelitów, i tam pozostają do dzisiaj.

W nowej rzeczywistości

W wyniku zmiany granic państwa polskiego po II wojnie światowej poza jego terytorium znalazły się klasztory we Lwowie i w Wilnie. W 1946 r. obie wspólnoty musiały opuścić swoje domy: karmelitanki lwowskie osiedliły się w Kaliszu, wileńskie zaś we Wrocławiu. W mieście tym od 1933 r. istniał klasztor karmelitanek bosych, założony przez siostry z Kolonii. Podczas oblężenia miasta ich klasztor został spalony, a zakonnice zamieszkały u sióstr urszulanek. Po wyzwoleniu miasta prowincjał polski skontaktował się z nimi i zaproponował im założenie wspólnego klasztoru z karmelitankami polskimi. One wyraziły na to zgodę. W październiku tego samego roku karmelitanki Niemieckie opuściły Wrocław udając się do Bawarii. W 1948 r. zgromadzenie wrocławskie zamieszkało w obecnym domu.

Okres II wojny, światowej nie wpłynął ujemnie na stan posiadania karmelitanek bosych. Wprawdzie utraciły one klasztory we Lwowie i Wilnie, ale stratę tę nadrobiły już podczas wojny, zakładając nowe domy w Warszawie i w Zakopanem, po wojnie zaś w Kaliszu i Wrocławiu. W sumie liczba domów wzrosła do dziewięciu. W tym samym czasie wzrosła również liczba zakonnic. W 1939 r. we wszystkich klasztorach było tylko 3 nowicjuszki. W 1945 r. liczba zakonnic wzrosła do 127, a w 1947 r. do 149, w tym 17 nowicjuszek. Rozwój ten w znacznym stopniu był zasługą ówczesnego prowincjała, o. Józefa Prusa, który nie zniechęcał się trudnościami wojennymi, myślał o przyszłości, nawet w przepełnionym klasztorze krakowskim polecił przyjmować nowicjuszki i odważnie inicjował powstanie nowych klasztorów.

Pierwsze lata po zakończeniu II wojny światowej były w klasztorach karmelitanek okresem stabilizacji i przystosowania się do nowych warunków. Potem nastąpiły lata stalinizmu, kiedy to nie tylko nie można było myśleć o nowych fundacjach, ale ciągle żyło się obawą likwidacji wszystkich zakonów. Przełom październikowy w 1956 r. także w dziejach zakonów otworzył nową kartę. W dziesięcioleciu 1957-1966 powstało pięć nowych klasztorów karmelitanek bosych. Pierwszy z nich założyły karmelitanki poznańskie w Częstochowie (1957); klasztor ten od 1968 r. pozostaje pod jurysdykcją biskupa. W 1958 r. powstały klasztory w Kielcach i Elblągu, a w 1966 r. – w Lublinie (od 1984 r. w Dysie) i Bydgoszczy (od 1973 r. w Tryszczynie).

W latach siedemdziesiątych większość klasztorów karmelitanek bosych cierpiała na brak powołań. Sytuacja ta zmieniła się po I pielgrzymce Ojca św. Jana Pawła II do Ojczyzny, która wpłynęła na ożywienie życia religijnego w Polsce, zwłaszcza wśród młodzieży, która zwróciła się ku Kościołowi, szukając w nim ideałów i oparcia dla siebie. Daje się w tym czasie wyraźnie zauważyć wzrost zrozumienia dla życia kontemplacyjnego i dla modlitwy. Owoc tych zmian jest wyraźnie widoczny także w klasztorach karmelitanek bosych. W 1982 r. wszystkie klasztory liczyły 29 nowicjuszek i 11 postulantek. Umożliwiło to podjęcie nowych fundacji. W 1981 r. klasztor z Elbląga zrealizował fundację w Gdyni, karmelitanki z Częstochowy osiedliły się w Szczecinie (1983 r.)

W 1984 r. wspólnym wysiłkiem zgromadzenia poznańskiego i krakowskiego z Wesołej powstał klasztor w Oświęcimiu, w 1985 r. we Włocławku (fundacja kaliska), w 1989 r. w Katowicach (fundacja wrocławska).

Obecnie polskie karmelitanki bose posiadają następujące fundacje: Borne-Sulinowo, Charków (Ukraina), Częstochowa, Dys, Elbląg, Ełk, Gdynia, Gniezno, Hafnafjördur (Islandia), Kalisz, Karaganda (Kazachstan), Katowice, Kielce, Kijów (Ukraina), Kodeń, Koszyce (Słowacja), Kraków-Łobzów, Kraków-Wesoła, Łasin, Łódź, Osiny Nowe, Oświęcim, Poznań, Przemyśl, Rzeszów, Spręcowo, Szczecin, Tarnów, Tromso (Norwegia), Tryszczyn, Usole Syberyjskie (Rosja), Warszawa, Włocławek, Wrocław i Zakopane.

Obecna sytuacja w świecie i w Polsce

Karmelitanki bose są wspólnotą kontemplacyjną, klauzurową. Jako mniszki są powołane do modlitwy za wszystkich ludzi: za kapłanów, za poszukujących, zagubionych, cierpiących, za cały Kościół i świat. Karmelitanki są głęboko przekonane, że moc modlitwy sięga tam, dokąd nie dotrze żadna pomoc ani żadne ludzkie działanie, a zarazem – żyjąc w ukryciu ścisłej klauzury, w Kościele i dla Kościoła – świadczą, że „Bóg sam wystarcza”. Cichą i modlitewną obecnością mniszki św. Teresy pragną otworzyć przestrzeń spotkania wszystkim szukającym Boga …

Obecność karmelitanek bosych obejmuje cały świat. Jest ich dzisiaj ponad jedenaście i pół tysiąca żyjących w ok. 900 klasztorach. I choć w Europie widoczny jest kryzys powołań i spadek liczby klasztorów, to w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej widać wyraźny rozwój Karmelu żeńskiego, który jest najliczniejszym w Kościele katolickim zakonem kontemplacyjnym.

W Polsce istnieje obecnie 29 klasztorów z grupą około 450 sióstr. Poza granicami kraju istnieje dalszych 9 klasztorów ufundowanych przez polskie karmelitanki. Zagranicą siostry obecne są na Islandii, w Norwegii, na Ukrainie i Słowacji, w Rosji i Kazachstanie. 16 z wyżej wymienionych klasztorów znajduje się na terenie Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych.